Woordenlijst
Woorden over de aarde, uitgelegd
30 woorden die op deze site voorkomen en die het waard zijn om te kennen – evenaar, delta, halfrond, tektonische plaat – elk met een korte omschrijving, een langere uitleg en een echt voorbeeld.
Bergketen
Een bergketen is een lange, aaneengesloten reeks bergen, meestal ontstaan door dezelfde krachten in de aarde.
Bergketens ontstaan vaak waar enorme tektonische platen op elkaar botsen en de aardkorst in de loop van miljoenen jaren omhoogduwen, of waar vulkanische activiteit langs een lijn gesteente opstapelt. Een bergketen kan zich over honderden of zelfs duizenden kilometers uitstrekken en soms door meerdere landen lopen.
Bijvoorbeeld: De Andes, die langs de westrand van Zuid-Amerika loopt, is de langste bergketen ter wereld.
Bevolking
De bevolking is het totale aantal mensen (of dieren) dat op een bepaalde plek woont, bijvoorbeeld in een stad, een land of de hele wereld.
Het aantal inwoners verandert voortdurend doordat er mensen worden geboren, doodgaan, ergens komen wonen of juist vertrekken, en landen tellen hun bevolking meestal met een vaste telling die volkstelling heet. Weten hoe groot de bevolking van een plek is, helpt regeringen bij het plannen van scholen, ziekenhuizen, woningen en vervoer.
Bijvoorbeeld: China en India zijn de twee landen met de meeste inwoners: in allebei wonen meer dan 1,4 miljard mensen.
Binnenland
Een binnenland is een land zonder kust, dat volledig omsloten wordt door het grondgebied van andere landen.
Binnenlanden kunnen de zee niet rechtstreeks bereiken, en dat kan het in- en uitvoeren van goederen per schip moeilijker en vaak duurder maken, want die goederen moeten eerst door buurlanden heen. Er zijn wereldwijd meer dan 40 binnenlanden, en twee daarvan, Liechtenstein en Oezbekistan, worden volledig omringd door andere binnenlanden.
Bijvoorbeeld: Zwitserland is een binnenland: het grenst alleen aan andere Europese landen en heeft geen directe toegang tot de zee.
Breedtegraad
De breedtegraad geeft in graden aan hoe ver naar het noorden of zuiden een plek van de evenaar ligt.
De breedtegraden, ook parallellen genoemd, lopen horizontaal om de aarde heen, evenwijdig aan de evenaar, die op 0 graden ligt. De breedtegraad loopt van 0 graden op de evenaar tot 90 graden op de Noordpool of de Zuidpool, en hij bepaalt voor een groot deel het klimaat van een plek.
Bijvoorbeeld: New York ligt op ongeveer 40 graden noorderbreedte.
Delta
Een delta is nieuw, vlak land dat bij een riviermonding ontstaat uit sediment dat de rivier laat vallen als ze trager wordt.
Als een rivier de zee of een meer nadert, verliest ze snelheid en kan ze niet langer al het zand, slib en de modder dragen die ze onderweg heeft opgepikt, dus zakt dat sediment naar de bodem en bouwt het nieuw land op. Mettertijd kan dat nieuwe land uitgroeien tot een breed gebied, vaak driehoekig of waaiervormig, waarbij de rivier zich soms opsplitst in verschillende kleinere armen.
Bijvoorbeeld: De Nijldelta in Egypte spreidt zich uit als een brede driehoek waar de rivier op de Middellandse Zee uitkomt.
Eiland
Een eiland is een stuk land dat volledig door water omringd is en kleiner is dan een werelddeel.
Eilanden kunnen op veel manieren ontstaan: sommige zijn de toppen van vulkanen onder water, andere zijn stukken land die overbleven toen de zeespiegel steeg, en weer andere zijn in de loop van duizenden jaren uit koraal opgebouwd. Eilanden verschillen enorm in grootte, van piepkleine zandbanken tot Groenland, het grootste eiland op aarde.
Bijvoorbeeld: IJsland is een vulkanisch eilandenland in de noordelijke Atlantische Oceaan.
Evenaar
De evenaar is een denkbeeldige lijn rond het midden van de aarde, precies halverwege de Noordpool en de Zuidpool.
De evenaar verdeelt de aarde in een noordelijke en een zuidelijke helft, halfronden genoemd, en hij markeert nul graden breedte: het startpunt om te meten hoe ver naar het noorden of zuiden een plek ligt. Plekken dicht bij de evenaar krijgen het hele jaar sterk, direct zonlicht, en daarom blijft het klimaat er meestal warm.
Bijvoorbeeld: Ecuador, een land in Zuid-Amerika, is naar de evenaar vernoemd, die er bijna precies doorheen loopt.
Gletsjer
Een gletsjer is een enorme, langzaam bewegende ijsmassa die in de loop van vele jaren uit samengeperste sneeuw ontstaat.
Gletsjers bouwen zich op waar elk jaar meer sneeuw valt dan er smelt, zodat laag na laag wordt samengeperst tot dik ijs dat onder zijn eigen gewicht langzaam het dal in of naar buiten stroomt. Terwijl ze bewegen, kunnen gletsjers diepe dalen uitslijpen en stenen en aarde over grote afstanden meeslepen.
Bijvoorbeeld: De Aletschgletsjer in Zwitserland is de grootste gletsjer van de Alpen.
Grens
Een grens is de lijn waar het ene land, de ene deelstaat of de ene streek ophoudt en de volgende begint.
Grenzen kunnen natuurlijke lijnen volgen zoals rivieren, bergketens of kusten, of het kunnen rechte lijnen zijn waar mensen het over eens zijn geworden, soms dwars door steden of dorpen heen. Een grens oversteken betekent meestal dat je een plek binnengaat met andere wetten, een andere munteenheid en soms zelfs een andere taal.
Bijvoorbeeld: De grens tussen de Verenigde Staten en Canada bevat de langste internationale landgrens ter wereld.
Halfrond
Een halfrond is de helft van de aarde, meestal door de evenaar verdeeld in een noordelijke en een zuidelijke helft.
Het woord halfrond betekent letterlijk 'een halve bol', en aardrijkskundigen delen de aarde op meer dan één manier in helften: ten noorden en ten zuiden van de evenaar, of ten oosten en ten westen van een gekozen lengtegraad. Het grootste deel van het land en van de wereldbevolking ligt op het noordelijk halfrond.
Bijvoorbeeld: Australië ligt volledig op het zuidelijk halfrond, ten zuiden van de evenaar.
Hoofdstad
Een hoofdstad is de stad waar de regering van een land zetelt en waar belangrijke landelijke besluiten worden genomen.
De meeste landen kiezen één stad als hoofdstad, meestal de plek waar de president, de premier of het parlement werkt en waar belangrijke wetten worden besloten. Een hoofdstad is niet altijd de grootste of bekendste stad van een land, want sommige regeringen kozen juist bewust voor een kleinere stad die centraler ligt.
Bijvoorbeeld: Canberra is de hoofdstad van Australië, en niet het grotere Sydney.
Hoogte
De hoogte geeft aan hoe hoog een plek of een voorwerp boven de zeespiegel ligt, meestal gemeten in meters.
Naarmate de hoogte toeneemt, dalen zowel de luchtdruk als de temperatuur, en daarom is het op bergtoppen kouder en moeilijker ademen dan in dalen of aan kusten op dezelfde breedtegraad. Piloten, bergbeklimmers en weerkundigen hebben allemaal nauwkeurige hoogtemetingen nodig.
Bijvoorbeeld: De stad La Paz in Bolivia ligt op een hoogte van ruim 3.600 meter.
Hoogvlakte
Een hoogvlakte is een groot, tamelijk vlak gebied dat veel hoger ligt dan het land eromheen.
Hoogvlaktes kunnen ontstaan doordat grote stukken aardkorst door krachten in de aarde omhoog worden geduwd, of doordat lagen gestolde lava zich opstapelen en daarna over lange tijd door erosie vlak worden geschuurd. Doordat ze hoogte met vlakke grond combineren, worden hoogvlaktes ondanks hun ligging vaak gebruikt voor landbouw of om vee te laten grazen.
Bijvoorbeeld: Het Tibetaanse Hoogland, soms het 'Dak van de Wereld' genoemd, is de grootste en hoogste hoogvlakte op aarde.
Krater
Een krater is een komvormige holte, vaak boven op een vulkaan of ontstaan door een neergestorte meteoriet.
Vulkaankraters vormen zich meestal rond de opening waardoor lava, as en gas naar buiten komen, en ze lopen uiteen van kleine kuilen tot enorme bekkens van meerdere kilometers breed. Inslagkraters ontstaan juist doordat meteorieten op een planeet of maan neerstorten, en op het oppervlak van de maan zijn ze duidelijk te zien.
Bijvoorbeeld: Crater Lake in Oregon in de Verenigde Staten is ontstaan in de ingestorte krater van een oude vulkaan.
Land
Een land is een gebied met een eigen regering, eigen wetten, eigen grenzen en meestal een eigen vlag en munteenheid.
Landen, ook wel staten of naties genoemd, zijn de belangrijkste politieke eenheden waarin de wereld is opgedeeld, en elk land heeft erkend gezag over zijn eigen grondgebied en bevolking. Op dit moment zijn er ongeveer 195 breed erkende landen, van reusachtige naties als Rusland tot piepkleine als Monaco.
Bijvoorbeeld: Japan is een land dat uit duizenden eilanden in Oost-Azië bestaat.
Lengtegraad
De lengtegraad geeft in graden aan hoe ver naar het oosten of westen een plek van de nulmeridiaan ligt.
De lengtegraden, ook meridianen genoemd, lopen van de Noordpool naar de Zuidpool en worden samen met de breedtegraad gebruikt om elke plek op aarde precies aan te wijzen. De lengtegraad wordt geteld vanaf de nulmeridiaan, een denkbeeldige lijn door Greenwich in Engeland, die op 0 graden staat.
Bijvoorbeeld: Tokio ligt op ongeveer 140 graden oosterlengte.
Oceaan
Een oceaan is een van de vijf enorme, met elkaar verbonden zoutwatergebieden van de aarde, die het grootste deel van het oppervlak van de planeet bedekken.
Oceanen bedekken ongeveer 71 procent van het aardoppervlak en bevatten zo'n 97 procent van al het water op de planeet. Aardrijkskundigen noemen er meestal vijf: de Grote Oceaan, de Atlantische Oceaan, de Indische Oceaan, de Zuidelijke Oceaan en de Noordelijke IJszee, ook al vormen ze eigenlijk allemaal één aaneengesloten watermassa.
Bijvoorbeeld: De Grote Oceaan is de grootste en diepste oceaan en strekt zich uit tussen Azië, Australië en Amerika.
Rivierbron
De rivierbron is de plek waar een rivier begint, vaak een bron, een smeltende gletsjer of een bergmeer.
Rivierbronnen liggen meestal in hoger gelegen gebieden, zoals bergen of heuvels, waar regenwater, smeltende sneeuw of grondwater voor het eerst samenkomt en omlaag begint te stromen. Een rivier kan één duidelijke bron hebben, of ontstaan uit meerdere kleinere beken die samenkomen aan het begin.
Bijvoorbeeld: De bron van de Nijl wordt vaak teruggevoerd op het Victoriameer in Oost-Afrika.
Riviermonding
De riviermonding is de plek waar een rivier eindigt en in de zee, een meer of een andere rivier stroomt.
Bij een riviermonding wordt het water meestal trager en waaiert het uit, waarbij het vaak het zand, de modder en het andere sediment laat vallen dat het onderweg heeft meegevoerd. Afhankelijk van hoeveel sediment zich ophoopt, kan bij een riviermonding een brede, waaiervormige delta ontstaan, of een wijd open estuarium, waar het zoete water van de rivier het zoute zeewater ontmoet en zich ermee mengt.
Bijvoorbeeld: De monding van de Amazone komt uit in de Atlantische Oceaan.
Schiereiland
Een schiereiland is een stuk land dat aan drie kanten door water omgeven is, maar toch vastzit aan een grotere landmassa.
Het woord schiereiland beschrijft het precies: bijna een eiland, want water omsluit bijna alle randen, terwijl één kant met het vasteland verbonden blijft. Schiereilanden hebben vaak lange, afwisselende kustlijnen vol baaien, kliffen en stranden.
Bijvoorbeeld: Italië vormt een lang, laarsvormig schiereiland dat de Middellandse Zee in steekt.
Tektonische plaat
Een tektonische plaat is een van de verschillende enorme, stugge stukken waaruit de buitenste schil van de aarde bestaat en die mettertijd langzaam bewegen.
De aardkorst is opgedeeld in een stuk of twaalf grote tektonische platen en een aantal kleinere, die allemaal drijven op het hete, zachtere gesteente eronder en heel langzaam verschuiven, meestal maar een paar centimeter per jaar. Waar platen elkaar raken, kunnen ze botsen, uit elkaar drijven of langs elkaar heen schuiven, en dat veroorzaakt aardbevingen, vulkanen en bergketens.
Bijvoorbeeld: De San Andreasbreuk in Californië markeert de plek waar de Pacifische Plaat en de Noord-Amerikaanse Plaat langs elkaar heen schuiven.
Tijdzone
Een tijdzone is een gebied op de wereld waar men heeft afgesproken dezelfde standaardtijd op de klok aan te houden.
Doordat de aarde draait en de zon er steeds maar een deel van verlicht, is de wereld verdeeld in ongeveer 24 tijdzones, zodat de klok in elke streek redelijk gelijkloopt met het daglicht. Reis je over tijdzones heen, dan moet je je klok meestal een uur of meer vooruit- of achteruitzetten.
Bijvoorbeeld: New York en Londen schelen meestal vijf uur, doordat ze in verschillende tijdzones liggen.
Top
De top is het hoogste punt van een berg of heuvel.
De top bereiken is voor klimmers vaak het belangrijkste doel, want het is meestal het punt waarvandaan je het hele landschap eromheen kunt overzien. Sommige toppen zijn scherpe, rotsachtige punten, terwijl andere breed, rond of zelfs vlak zijn, en een enkele is het hele jaar door bedekt met sneeuw of ijs.
Bijvoorbeeld: De top van de Kilimanjaro in Tanzania heet Uhuru Peak.
Tropisch regenwoud
Een regenwoud is een dicht bos waar het hele jaar heel veel regen valt en waar een enorme verscheidenheid aan planten en dieren leeft.
Tropische regenwouden groeien vooral dicht bij de evenaar, waar warme temperaturen en zware regen ideale omstandigheden scheppen voor planten om snel en dicht op elkaar te groeien. Hoewel ze maar een klein deel van het landoppervlak van de aarde bedekken, leeft in de regenwouden meer dan de helft van alle bekende planten- en diersoorten.
Bijvoorbeeld: Het Amazoneregenwoud in Zuid-Amerika is het grootste regenwoud op aarde.
Vulkaan
Een vulkaan is een opening in de aardkorst waardoor heet magma, gas en as vanuit de diepte naar buiten kunnen komen.
De meeste vulkanen ontstaan waar tektonische platen elkaar raken, doordat ze botsen of juist uit elkaar drijven, al ontstaan sommige boven ongewoon hete plekken diep in de aarde. Als een vulkaan uitbarst, kan hij stromende lava, aswolken of explosieve uitstoot van gesteente loslaten, afhankelijk van hoe dik en hoe gasrijk zijn magma is.
Bijvoorbeeld: De Vesuvius in Italië is een beroemde vulkaan die in het jaar 79 de oude stad Pompeï verwoestte.
Werelddeel
Een werelddeel is een van de zeven enorme landmassa's van de aarde, zoals Afrika, Azië of Europa.
Werelddelen zijn de grootste stukken land op aarde, elk met heel veel landen, bergen, rivieren en steden. Aardrijkskundigen tellen er meestal zeven: Afrika, Antarctica, Azië, Australië, Europa, Noord-Amerika en Zuid-Amerika, al voegen sommige landen een paar daarvan anders samen.
Bijvoorbeeld: Azië is het grootste werelddeel, met landen als China, India en Rusland.
Woestijn
Een woestijn is een gebied waar elk jaar heel weinig regen of sneeuw valt, of het er nu heet of koud is.
Woestijnen worden bepaald door droogte en niet door temperatuur, dus ze lopen uiteen van gloeiend hete zandvlaktes als de Sahara tot ijskoude plekken als Antarctica. Doordat water er schaars is, kunnen in de meeste woestijnen alleen speciaal aangepaste planten en dieren overleven.
Bijvoorbeeld: De Sahara, die een groot deel van Noord-Afrika beslaat, is de grootste hete woestijn ter wereld.
Zee
Een zee is een zoutwatergebied, meestal kleiner dan een oceaan en gedeeltelijk omsloten door land.
Zeeën staan vaak in verbinding met een oceaan, maar worden deels omringd door kusten, eilanden of smalle zeestraten, en dat onderscheidt ze van de open oceaan. Sommige zeeën, zoals de Kaspische Zee, zijn eigenlijk helemaal door land omsloten en staan ondanks hun naam helemaal niet in verbinding met een oceaan.
Bijvoorbeeld: De Middellandse Zee ligt tussen Europa, Afrika en Azië en staat in verbinding met de Atlantische Oceaan.
Zeespiegel
De zeespiegel is de gemiddelde hoogte van het oceaanoppervlak, die als nulpunt wordt gebruikt om hoogte te meten.
Omdat het oceaanoppervlak niet helemaal vlak is en met het getij verandert, berekenen wetenschappers de zeespiegel als een gemiddelde dat over een lange periode op een bepaalde plek is gemeten. De hoogte van bergen, de diepte van dalen en zelfs de hoogte van steden worden allemaal gemeten als afstand boven of onder dat ijkpunt.
Bijvoorbeeld: De Mount Everest steekt ongeveer 8.849 meter boven de zeespiegel uit en is daarmee het hoogste punt op aarde.
Zijrivier
Een zijrivier is een kleinere rivier of beek die in een grotere rivier uitmondt in plaats van rechtstreeks in zee.
De meeste grote rivieren worden gevoed door veel zijrivieren die onderweg uitmonden en die elk regenwater en afstromend water uit hun eigen, kleinere omgeving verzamelen: hun stroomgebied. De plek waar een zijrivier bij de hoofdrivier komt, heet een samenvloeiing.
Bijvoorbeeld: De Missouri is de langste zijrivier van de Mississippi in de Verenigde Staten.